|
Preživeli Rimljane, Turke i komuniste 
Misterija je zašto kultni hram posvećen Svetom Stefanu, zvanično podignut pre četiri veka, nije građen u centru grada, već na mestu gde su masovno
pogubljivani prvi hrišćani rimskog Sirmijuma, pa i njihov episkop Sveti Irinej Crkvu svetog Stefana u Sremskoj Mitrovici novinari uporno zovu “Mala crkva”,
ali Mitrovčani se ne daju - nazivaju je Mala crkvica. Nije važno što pridev mali i deminutiv crkvica pravopisno ne idu zajedno. Oni su joj uvek tepali i tepaće.
Angažovanjem protonamesnika mitrovačkog Milorada Golijana ovaj hram u svoje okrilje okuplja sve više mladih verujućih ljudi, stvaralaca i svih koji u Tvorcu
vide nadu, utehu i spas. Podignuta na hrišćanskom kultnom mestu i sama postaje kult. A, kroz istoriju je prošla kroz bure i oluje opstajući vođena svojim
nevidljivim patronima.
Istoričar umetnosti i istraživač Regionalnog zavoda za zaštitu spomenika kulture Gordana Krstić kaže da na mestu ove crkve postoji kontinuitet gradnje od 4. veka, tj. od pozne antike. Tu na prilazu nekadašnjem mostu, masovno su pogubljivani sirmijumski hrišćani. To mesto je obeležavano martirijumima, a arheološka istraživanja su pokazala da su ovde postojale i antičke terme. U periodu ranog hrišćanstva, kad su hrišćani bili proganjani, običaj je bio da mesto stradanja bude obeleženo skromnim građevinama, martirijumima. U blizini je pogubljen i sv. Irinej, prvi sirmijumski episkop, hrišćanski mučenik po kome je ime dobio i obližnji pešački most preko Save. Današnja crkva je oblik i dimenzije dobila prilikom poslednje velike obnove u osmoj deceniji 18. veka, kada je postavljen i ikonostas (1775). Tačna godina podizanja se ne zna. Samo se pretpostavlja da je sadašnja crkva građena na temeljima skromne bogomolje iz ranog 17. veka. Prema hipotezama mitrovačkog prote Vladimira Milutinovića, postojala je skromna bogomolja pravoslavnog stanovništva, improvizovana od stambene zgrade za vreme Turaka, kojoj su posle njihovog odlaska dodati apsida i zvonik. Vizitator Pečujske biskupije 1729. crkvu opisuje kao veličanstvenu građevinu, a vizitator karlovačke mitropolije 1732. crkvu naziva “starodrevnom”. Izvesno preterivanje prvog može se razumeti, jer se dodavanjem zvonika građevina približila crkvenoj arhitekturi, ali i zbog toga što je početkom 18. veka bilo najviše malih i neuglednih hrišćanskih bogomolja od pletera, pokrivenih trskom i šašom, a neke su se nalazile i pod zemljom, kao što je to bio slučaj s onima u Rivici, Kraljevcima, Stejanovcima i Šatrincima. - Za ovu crkvu je neobično i daje joj dozu misterioznog činjenica da nije podignuta na nekom od gradskih trgova, u centru, već na obali reke i prilazima mostu, baš na prostoru gde su stradali hrišćani i gde još od 4. veka traje kontinuitet obeležavanja na njihovo pogubljenje. Dakle, ovo mesto je sveto još od pozne antike, objašnjava Gordana Krstić. Pored toga, ovde je u 18. veku postojalo pravoslavno groblje o čemu svedoče nadgrobne ploče koje su danas postavljene na bočne zidove crkve. Biti sahranjen u crkvenoj porti je bila privilegija dobrotvora i značajnih ljudi. Zbog svojih istorijskih i umetničkih vrednosti crkva je pod zaštitom države. Ikonostas je radio Teodor Kračun, najznačajniji slikar srpskog baroknog slikarstva. Ikonostas je izuzetne drvorezbarije i konstrukcije. Crkva se vodi kao kulturno dobro od izuzetnog značaja. Stekla je najvišu kategoriju u kategorizaciji spomenika kulture. Poređenja radi, dovoljno je reći da i fruškogorski manastiri imaju status dobra od izuzetnog značaja. Dugogodišnji kustos Zavoda dr Mirjana Lesek u svojim tekstovima o znamenitoj crkvi navodi da bogato izrezbareni ikonostas sa slikarskim radovima Teodora Kračuna predstavlja izuzetnu pojavu na području Vojvodine. Po stilskim osobenostima i bogatstvu motiva, ikonostas se vezuje za majstore drvorezbarskih radionica juga i Svete gore. Ikonostas pripada tipu višespratnih oltarskih pregrada, u prvoj zoni su prestone ikone, a u drugoj kompozicije praznika, u treću zonu, u strogoj horizontalnoj arhitekturi umetnuta je kompozicija Svete Trojice - Krunisanje Bogorodice, dok je u sredini četvrte zone raspeće s medaljonima Bogorodice i sv. Jovana Bogoslova, a levo i desno su medaljoni s apostolima, međusobno povezani stilizovanim listovima i medaljoni s prorocima povezani stilizovanom vinovom lozom i grožđem. Teodor Kračun, koji je oslikao ikonostas Male crkve, rođen je 1778. Prve pouke iz slikarstva stekao je u radionici Dimitrija Bačevića, odakle je otišao u Beč na dalje školovanje, gde se upoznao s delima poznatih austrijskih umetnika, što je vidno uticalo na njegovo stvaralaštvo. Radio je i ikonostase za crke sv. Georgija u Somboru, onu u Neštinu, manastir Novo Hopovo... Ovaj mitrovački ikonostas je od juna do decembra 1775. Po mišljenjima stručnjaka, “sve je na slikama uskovitlano i uznemireno, od egzaltiranih stavova i pokreta figura, do njihovih zalepršanih draperija. Kolorit je topao i kontrastan i dominiraju crvene i plave boje”. Ikonostas Crkve sv. Stefana, ubraja se u najznačajnija umetnička ostvarenja druge polovine 18. veka u Vojvodini. Poznati mitrovački akademski slikar i sadašnji direktor ovdašnje galerije mr Dragan Martinović Martin priseća se i čudnih priča pokojnog Dragana Maleševića Tapija o Maloj crkvi. - Tapi je pre više godina u Crkvi sv. Stefana, imao izložbu originala. Tada je starešina bio sveštenik Mirko Žeravić. Na moje čuđenje, Tapi mu je govorio da je to hram koji su izgradili templari. Tri godine kasnije, prilikom kopanja za staze oko crkve, pronađen je templarski krst, koji danas tamo stoji. Tapi je voleo da dolazi u Mitrovicu i uvek je govorio da je ona crna tačka godinama , jer su se desile velike tragedije. Ali je isto tako uvek pričao da posle crnog dolazi belo i, po njemu, u ovom gradu će se desiti nešto veliko, što će ostaviti traga u srpskom narodu. Ovde je nekada pogubljen sv. Irinej, a za ovo područje se vezuju i sv. Dimitrije, sv. Anastazija, 40 mučenika klesara. Tapi je govorio da će od njih jednog dana u ovom gradu biti 40 reinkarniranih klesara, simbolički 40 – masona, priča Martinović. Živan Negovanović |